Leiðbeiningar fyrir þá sem hyggjast ganga undir próf fyrir skjalaþýðendur og dómtúlka

27.11.2001

I. Almenn atriði.

Í mörgum túlkaskólum er gerð sú krafa til nemenda að þeir hafi fullkomið vald, jafnt munnlega sem skriflega, á því eða þeim tungumálum, sem þeir ætla að sérhæfa sig í sem skjalaþýðendur og dómtúlkar. Hér á landi er enginn skóli eða stofnun sem býður nám í skjalaþýðingum, en þó eru í boði ýmis skemmri námskeið á þessu sviði, einkum í tengslum við tungumálakennslu á háskólastigi. Þeir sem vilja gerast skjalaþýðendur og dómtúlkar verða því að treysta á sjálfsnám að langmestu leyti. Hér verður greint frá því hvaða þekkingu próftakar þurfa jafnan að hafa til brunns að bera og eins hvaða atriði sé rétt að leggja áherslu á við undirbúninginn. Þá er útskýrt hvernig ganga ber frá prentaðri þýðingu, áður en henni er skilað til verkkaupa.

1. Öruggt vald er nauðsynlegt bæði á íslensku og hinu erlenda máli svo og fræðileg þekking á málunum. Þá er þekking á þjóðlífi og menningu beggja landa mikilvæg. Reynsla fyrri prófa hefur sýnt að til þess að próftakar standist próf þurfi þeir að hafa þekkingu í íslensku er jafngildi stúdentsprófi með 1. einkunn og hafa stundað háskólanám í erlenda tungumálinu. Þó er þetta ekki algilt. Lengri dvöl erlendis veitir ekki tryggingu fyrir því að próftakar hafi öðlast þá færni og þekkingu á málinu sem nauðsynleg er til að standast próf.
2. Ögun, samviskusemi og nákvæmni í vinnubrögðum við þýðingar skiptir mjög miklu svo og snyrtimennska og smekklegur og vandaður frágangur.
3. Mjög oft reynir í þýðingum á kunnáttu á sviði viðskipta, samgangna, lögfræði og tækni af ýmsum toga.
4. Menn þurfa að tileinka sér þekkingu á hjálpargögnum og hvar þau er að finna, s.s. í orðabókum, alfræðibókum, formálabókum, orðasöfnum og orðabönkum og öðrum heimildasöfnum á Netinu.
5. Próftakar verða að þekkja takmarkanir sínar og geta leitað til annarra, þegar eigin kunnátta dugar ekki til. Sú meginregla gildir að enginn getur þýtt af viti það sem hann ekki skilur sjálfur.
   

II. Nokkrar ráðleggingar um prófundirbúning.

1. Mjög gott er að byrja á því að æfa sig í að þýða almennt mál svo sem blaðagreinar og ræður, en taka síðan til við sérhæfðara efni, eins og t.d. verslunarbréf, samninga, dóma, lögregluskýrslur, dómskjöl, lagatexta, leiðbeiningarbæklinga og vottorð af ýmsu tagi og fá reyndan mann til að gagnrýna og leiðrétta.
2. Það er góð verklagsregla að lesa textann vel yfir sem á að þýða, og gera skrá um orð og orðasambönd, sem koma oft fyrir og eru vandasöm, í því skyni að tryggja samræmi í orðalagi. Sama gildir um hugtök.
3. Góður stíll skiptir að sjálfsögðu máli, en þó má stíllinn ekki verða á kostnað skýrleika, því mestu máli skiptir að meiningin í textanum skili sér. Ef eitthvað er óljóst er rétt að þýðandi geri um það athugasemd og sama gildir ef hann rekst á misræmi.
4. Varðandi túlkunarprófið er gott að fylgjast með réttarhaldi, þar sem fram fer munnlegur málflutningur, og æfa sig síðan í að þýða munnlega bæði málsskjöl og hljómbandsupptökur af réttarhöldum og láta reyndan mann gagnrýna og leiðrétta.
5. Sérstakrar aðgæslu er þörf, þegar þýða skal framburð vitnis sem hefur dvalið lengi fjarri heimalandi sínu, og hættir til að blanda báðum tungumálum saman.
   

1. Löggilt skjöl skulu prentuð á vandaðan pappír. Skjöl sem á að þinglýsa skulu vera á löggiltum skjalapappír, í tvíriti, með góðri spássíu vinstra megin. Nú er reyndar orðið mjög algengt að þýðingum sé skilað með tölvupósti.
2. Löggilt skjöl skal þýðandi stimpla og undirrita. Í stimpli skal koma fram nafn viðkomandi og að hann sé löggiltur þýðandi í tilteknu máli. Þá skal auk nafnundirritunar rita dagsetningu og stað.
3. Engar reglur gilda um frágang skjala, en algengt er ef síður eru margar, að þýðandi setji upphafsstafi sína á hverja síðu, eða skjöl séu gegnumdregin og innsigld ef mikið liggur við. Annars dugar að stimpla fyrstu eða öftustu síðuna, en einnig þekkist að allar síður séu stimplaðar. Fer þetta nokkuð eftir eðli þýðingarinnar.
4. Ljósrit skal ávallt staðfesta með sérstakri stimplun. Mjög algengt er að gögn sem eru þýdd og eiga að fara til stjórnvalda erlendis, þarfnist staðfestingar opinberra aðila s.s. frá lögbókanda (notarius publicus), sendiráði o.fl.
5. Algengt er að skjöl beri ekki með sér að þau séu gefin út á Íslandi. Því er talið leyfilegt að tilgreina staðinn, þar sem þau eru gefin út og setja sviga utan um hann.
6. Fyrir kemur að skjöl séu svo óljóst eða klaufalega orðuð, að orkað getur tvímælis hvernig eigi að skilja textann, og ber þá að biðja verkkaupa að skýra skjalið nánar. Um vafaatriði í texta skal gera athugasemd. Sama gildir um nafnritanir, sem eru ólæsilegar, að leita skal að réttu nafni hjá verkkaupa, en ella verður að tilgreina í þýðingunni að nafnið sé ólæsilegt.
7. FÉLAG LÖGGILTRA DÓMTÚLKA OG SKJALAÞÝÐENDA hefur verið starfandi um áratuga skeið og hefur staðið vörð um hagsmuni félagsmanna sinna. Lengi vel var aðalverkefni stjórnar félagsins að vinna að endurskoðun gjaldskrár, sem það gaf út í samráði við dóms- og kirkjumálaráðuneytið. Nú er hins vegar óheimilt að hafa samræmda gjaldskrá og því semur hver þýðandi sína eigin gjaldskrá. Misjafnt er hvort hún byggir á gjaldi fyrir síðu, línu, orð eða áslætti. Þá þekkist að reiknað sé flýtiálag, hærra gjald fyrir flókinn texta, þ.e. hreinan sérfræðitexta, þar sem þýðandinn verður að leita aðstoðar, sem hann verður að greiða fyrir, o.fl.

IV. Nánar um prófkröfur

Um löggildingarpróf og heimaverkefni er fjallað í reglugerð nr. 892/2001, um próf og löggildingu fyrir dómtúlka og skjalaþýðendur, og er próftökum bent á að kynna sér efni hennar. Að því er varðar yfirferð úrlausna og prófkröfur skal eftirfarandi tekið fram:

• Sá þáttur sem ræður úrslitum um það hvort próftaki hlýtur löggildingu er heimaverkefnið. Við yfirferð þess er leitað svars við þeirri spurningu hvort verkefnið sé unnið með þeim hætti að réttlætanlegt væri að löggilda það og setja það t.d. í þinglýsingu eða leggja það fyrir dómstóla sem málsskjal án þess að gera á því breytingar. Sé svarið við þeirri spurningu af einhverri ástæðu neitandi, er ekki veitt löggilding.
• Ef heimaverkefnið er ekki unnið með þeim hætti að það réttlæti löggildingu, er aðeins farið lauslega yfir prófverkefni þannig að hægt sé að veita próftaka örstutta umsögn.
• Ef heimaverkefnið er unnið með þeim hætti að það réttlæti löggildingu, eru prófverkefni yfirfarin af kostgæfni til að ganga úr skugga um að sami maður geti hafa unnið bæði prófverkefni og heimaverkefni. Leiki vafi á því er dómnefnd heimilt að kalla próftaka fyrir, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 892/2001.
• Próftökum er bent á, að gefnu tilefni, að dómnefnd er ekki að dæma ævistarf þeirra eða önnur verk, heldur einungis prófúrlausnir þeirra og heimaverkefni, enda vita dómnefndarmenn ekki deili á próftökum þar sem úrlausnir bera ekki nafn próftaka, heldur prófnúmer. Þótt hugsanlegt sé að próftaki eigi skilið að hljóta löggildingu á grundvelli annarra verka sinna, reynslu eða kunnáttu, er dómnefnd ekki heimilt að hafa hliðsjón af slíku. Verði próftaka það á að gera mistök á prófi eða í heimaverkefni af handvömm eða gáleysi, eru engin úrræði önnur en að þreyta prófið að nýju næst þegar það er haldið.